Rusya, bir "Mechel" (Meçel) vakası yaşadı. Başbakan Putin, dev çelik-kömür şirketini ve patronunu medyanın önünde iç piyasaya pahalı fiyattan mal sattıkları içn fırçaladı ve şirket birkaç günde milyarlarca dolar değer kaybetti. Konu kapanmış gibi görünse de, arkasında yatan "derin mana"yı İzvestiya'da  Andrey Ret, "İfşa ettik, devam edecek miyiz?" başlıklı bir yazıyla irdeledi ve Rusya gerçeklerine parmak bastı:  

İfşa ettik. devam edecek miyiz?
Andrey Reut

Ülkemizdeki alenen ifşa etme geleneğinin derin tarihi kökleri var ve Marksizm Leninizmin tatlı dilli hatipleri tarafından birçok kez engellenmeye tabi tutuldu. Buna rağmen, bizzat kendileri bunu düzenli ve acımasızca, öncülerinin işaret ettiği istisnasız herkesi, hatta çok küçük yerleşimlerdeki ( ilçe gibi…) mevki sahiplerini bile, ifşa etmekten geri kalmadılar. O zamandan bu yana çok su ve kan aktı. Bu sürede biz öğrendik ki, keskin söz de ruble gibi aynen, enflasyona tabiymiş. Aman ne çok konuşmuştuk 1990’larda. O ne konuşmak, mangalda kül bırakılmazdı! Hatta işyerinde çalışmaya vakit kalmıyordu. O yılların ülkemize ne getirdiği ise kabak gibi ortada. İşte o zamanlar, devletin başındaki şahsiyetin bile sözünün beş para etmediğini anladık. Mitinglerdeki boş safsatalardan ise hiç bahsetmeyelim.

Ama yine de her şeyi daha başka türlü tasavvur ediyorduk. Daha iyisini istiyorduk. Hemen Avrupa’daki gibi: İktidar sessiz sakin oturur, kanunlar yazar, borsa “ görünmez eliyle” ekonomiyi yönetir, iş adamları dürüstçe vergilerini öder, vatandaşlar da kanunları bilerek görevlerini yerine getirir ve öz farkındalık düzeylerinin artmasından dolayı olsa gerek belki de votkayı bile daha az içerler. Aman ne güzel. Ama olmadı. Neden mi? Sebep basit, ve ona bir açıklama getirebildikleri için yüce yeni kurumsalcılar ( neoinstitutionalist) Ronald Coase ve Douglass North 1990’ların başında Ekonomi Nobel ödülünü aldılar. Onlar, ne “ görünmez el”in, ne de çarçabuk kurulan borsalar ve bankaların ekonomiyi yönetemeyeceğini ispat ettiler.

Hâlbuki yönetenler bizim ve sizin birlikte oluşturduğumuz alışkanlıklarımız. Onlu rakamlarla ifade edilebilen yıllar boyunca geliştirilen gelenekler, oturmuş olan ilişkiler. Bilimsel deyimiyle- kurumlar. Ve ithal danışmanların reçetesi ile yapılan hiçbir “ şok terapisi”nin bize birkaç yıl içinde pazar ekonomisini kuramayacağını da. Hatta birkaç çift on yıl bile yetmeyecek. Mucizeler kendiliğinden olmuyor. Ve Rusya’nın vatandaşları da bunu kavradılar, her hangi bir yeni kurumsalcıya gerek kalmadan. Başkan Putin’in “klozet deliğinde” ıslatma sözünü verdikten sonra, birden bu sözün ardını boşa çıkarmayınca da coştular vatandaşlar. Lastikli söz birden, keskin bir bıçak gibi oluverdi.

Ve şimdi de insanlar hayranlık içindeler, çünkü Başbakan Putin, vergi kaçıran işadamı Züzin’i (Meçel çelik-kömür şirketinin büyük ortağı) alenen ifşa etti. Yani biz onlarca yıldır böyle alışmıştık ve başka şeyi öğrenemedik. Öğrenmeye çalışıyoruz tabi ki, ama ilkokul ikinci sınıf seviyesindeyiz hala. Bizim hala sivil toplumumuz yok, kusursuz pazar araçlarımız da, nede gerçek demokrasi kurumlarımız. Çünkü onları kurmak yarım asır alır, hatta belki de 200 yıl demek daha doğru.

Bu arada, bizde gerçek hisse senedi borsası da yok. Beni borsacı dostlarım mazur görsünler, ama onların meşgul oldukları şey henüz sadece “gerçek” batı borsalarını taklit etmek, gerçek ekonomiden oldukça uzakta olan bir nevi spekülasyon. İşte özellikle bu yüzden Rus şirketinin hisselerinin fiyatı şirketin yaptığı işe bağlı olmaktan öte, borsalarımızda oynayan bir takım yabancı spekülatörlerin moraline bağlı oluyor. Amerika’da ipotekle ilgili bir sorun mu çıktı – “Gazprom” düşer. Ne yani, gaz miktarı mı azaldı? Ya da kar mı düştü? Ne münasebet. Nasıl çalışıyorsa öyle de devam ediyor. Sadece uçar konar paralar gitti, çünkü yabancılar onlara başka değerlendirme alanları buldular. Ve işte şimdi de öyle: Başbakan, Züzin’i payladı – “Meçel” in değeri iki kat aşağı düştü. Bununla beraber şirket iş yapmaya devam ediyor ve daha az kömür üretmiyor elbette. Belki de, gerçekte ederi o kadardır, eğer gerçekten Bay Züzin karı vergilerden kaçırdıysa. Ve bu vaka, göklerden inip ayağını yere basmaktan öte bir şey değil.

Herkes böyle yapıyor, bir tek Züzin’e isabet etti, diyebilir birileri. Hodorkovski hikâyesinde de aynı şekilde konuşuluyordu – o zamanlar gerçekten herkes öyle yapıyordu. Ancak ince bir ayrım var. Hodorkovski olayından sonra özellikle bu “herkes”in büyük çoğunluğu öyle yapmaktan vazgeçti. Ama şimdi biraz unutkanlık ortaya çıktı ve ufaktan tekrar başladılar. “Meçel” olayı ise, ülkemizdeki aleni ifşa kurumunun en etkili olanlardan biri olduğunu- yeni kurumsalcılık teorisine tıpa tıp uygun biçimde- teyit etmiş bulunmaktadır.

Bu arada, “Eurasia” sı ile “favorimiz” Abramoviç’ te nasibini aldı. İktidar da öğreniyor. Yüzüne bakmadan alenen ifşa etmek daha kolay.

Çeviren: Özran Yılmaz

Çeviri sponsoru: Dynamic Logistics