NATO'ya bağlı sınırlı sayıda geminin "insani yardım" amaçlı olarak Boğazlar'dan geçip Gürcistan'a gitmesine Türkiye sonunda izin verdi. ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Robert Wood, Türkiye'nin, Gürcistan'a insani yardım malzemeleri taşıyan 2 Amerikan donanma gemisinin Karadeniz'e geçişine onay verdiğini ve bu gemilere bir Amerikan sahil güvenlik gemisinin de eşlik edeceğini bildirdi. ABD gemilerinden önce, bugün İspanya'ya ait iki gemi NATO göreviyle Boğazlar'dan geçecek. Rusya'nın tepkisini çekmemek için son derece özenli davranan Türkiye geçişe neden izin verdi? Montrö Anlaşması bu durumu nasıl düzenliyor?

 Radikal'den Deniz Seyrek'in haberi şöyle:

ABD’nin Gürcistan’a yardımı Boğazlar’dan donanma gemileriyle geçirme talebi, Pentagon Montrö Sözleşmesine uyunca kabul edildi. ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Robert Wood, İki donanma ve bir sahil güvenlik gemisinin Karadeniz’e geçişine onay verdiğini açıkladı. Gemilerden birinin 8 bin tonluk USS-McFaul adlı destroyer, sahil güvenlik botunun ise 3 bin tonluk US Costguard Cutter (USCGC) - Dallas olduğu öğrenildi. ABD gemileri yarın boğazlardan geçecek. Üç geminin toplam ağırlığı yaklaşık 21 bin ton olurken, Montrö’deki koşullar da karşılanmış oldu. NATO Görev gücü çerçevesinde bugün de iki İspanyol gemisi boğazlardan geçecek.

Gürcistan’a deniz yoluyla insani yardım ulaştırmak isteyen ABD, yaklaşık bir haftadır boğazları ve Montrö engelini geçmeye çalışıyordu. Dışişleri Bakanlığı da ABD’ye Montrö’deki “maksimum 15 bin tonluk yabancı askeri gemiler geçebilir, aynı anda Karadeniz’de bulunabilecek yabancı gemi tonajı en fazla 45 bin ton” şartlarını iletmişti.

Dev gemiler olmadı
Gürcistan’a 70 bin tonluk iki  hastane gemisi göndermek isteyen Washington yönetimi, bu yanıtı alınca tonaj sınırlamasına takılan hastane gemileri yerine daha düşük tonajlı gemileri göndermek için çalışma başlatmıştı.  ABD yönetimi dün Türkiye’nin iki askeri geminin ve bir sahil güvenlik gemisinin geçişiyle ilgili başvurusunu kabul ettiğini açıkladı.

“Başvurmadık” yalan mıydı?
Bu arada dün gün içinde Pentagon sözcüsü Brayn Whitman, ABD Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı Matt Byrza ve Başbakan Tayyip Erdoğan ABD’nin henüz başvurmadığını ama görüşmelerin sürdüğünü açıkladı. ABD’nin “onay verildi” açıklamasının Erdoğan, Byrza ve Brayn’ın açıklamalarından sonra gelmesi kafaları karıştırdı. Nitekim, Montrö’de 8 gün önceden bildirim şartı var. 22 Ağustos’ta geçecek gemiler için 14 Ağustos’ta bildirimde bulunulması gerektiğinden, sözkonusu açıklamaların gerçeği yansıtmadığı gözlendi.

İspanyollar bugün geçiyor
ABD’nin bastırması sonucu NATO da “görev gücü” kapsamında Gürcistan’a gemi gönderiyor. NATO görev gücü kapsamında iki İspanyol gemisi de bugün Boğazlardan geçerek Karadeniz’e çıkacak.

ABD'nin bu teklifisnin yarattığı durum ve Montrö Anlaşması'nın düzenlemeleri ile ilgili olarak Milliyet'ten Semih İdiz dün şunları yazmıştı:  

Washington ile Montrö sıkıntısı

Rusya’nın Gürcistan’ı işgal etmesinin Türkiye’nin başını farklı şekillerde ağrıtacağını son yazılarımızda vurgulamaya çalıştık. Bu çerçevede Türkiye’nin, gerek NATO içinde, gerekse NATO dışında olan ittifak ilişkilerinde yeni sıkıntıların doğabileceğini de göstermeye gayret ettik.
Buradaki temel sorun, Türkiye’nin ittifak ilişkisi içinde olduğu ABD ile büyük ekonomik ve siyasi çıkarları olan Rusya arasında sıkışıp kalmasıdır. Şimdi bunun canlı bir örneğini yaşayabileceğimizi gösteren bir gelişme ile karşı karşıyayız.
O kadar ki, ABD’de daha şimdiden “Türkiye Amerika’ya tezkere kazığının bir benzerini atmaya hazırlanıyor” türünden yaygara koparanlar var. Burada tabii ki Washington’un Gürcistan’a insani yardım taşıması için göndermek istediği söylenen savaş gemilerden söz ediyoruz.
ABD Genelkurmay Başkan Yardımcısı James Cartwright geçen hafta yaptığı bir açıklamada, Washington’un, Gürcistan’a iki adet insani yardım amaçlı hastane gemisi gönderme üzerinde çalıştığını söylemişti.
Pentagon sözcüsü Bryan Whitman’ın, önceki gün, Türkiye ile ABD donanmasına ait gemilerin Boğazlardan geçişini temin edecek bir anlaşma üzerinde çalıştıklarını söylemesine rağmen,  Dışişleri Bakanlığından öğrendiğimiz kadarıyla düne kadar bu konuda Ankara’ya resmi bir talep gelmedi.

İnsani yardım gönderilecek
Buna karşın dışişleri çevreleri, çok iyi ilişkiler içinde olduğumuz Gürcistan’ın söz konusu olması nedeniyle, Türkiye’nin bu ülkeye yapılacak her türlü insani yardım için, yasal sınırlar içinde kalmak suretiyle, gerekli her türlü kolaylığı gösterdiğini ve göstereceğini vurguladılar. 
Ankara’daki ABD Büyükelçiliği kaynakları ise Türkiye ile,  deniz yolu dâhil olmak üzere, Gürcistan’a insani yardım göndermenin çeşitli yolları üzerinde durduklarını, ancak Boğazlardan gemi geçişleri konusunda henüz resmi bir talepte bulunmadıklarını doğruladılar.
Ancak, Pentagon sözcüsü Whitman’ın sözleri, henüz gelmediyse de Ankara’ya önümüzdeki günlerde bir talebin gelebileceğini ortaya koyuyor. Bu sözler ayrıca, akla diğer bazı soruları getiriyor. Bunların başında da, bu gemiler için niçin, Whitman’ın ifadesiyle, “bir anlaşma üzerinde çalışıldığı” sorusu geliyor.
Zira bu konuda bir “antlaşma” zaten var. Bu da 1936 tarihi Montrö Antlaşması. B u anlaşma ise Karadeniz’e kıyıdaş olmayan ülkelerin savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini sıkı kurallara bağlamış bulunuyor.
Bu nedenle, ABD savaş gemilerinin Boğazlardan geçişleri de sınırlamalara tabi. Her şeyden önce ABD, 15 bin ton üstündeki savaş gemilerini Boğazlardan geçiremez. Buna denizaltıları da dâhil. Bu tonajın altında ki gemiler in geçişleri ise 15 gün önceden istenmesi gereken izne tabi. 
Ancak iş bununla da bitmiyor. İzini alan ülke Boğazlardan aynı anda en fazla 9 gemi  geçirebiliyor. Bunların toplam  tonajı ise 45 bin tonu  aşamıyor.  Bu gemiler  de Karadeniz ’d e en fazla 21 gün kalabiliyor. 
“Hastane gemileri”ne gelince, geminin kaptanı subay olarak silahlı kuvvetl ere kayıtlı ise, mürettebatı da  askeri disipline tabii ise  bu bir “savaş gemisi ” sayılıyor. Bu nedenle de yukarıda zikredilen koşullar bu gemiler için de geçerli oluyor.

Deneme girişimleri
“Montrö Antlaşması” denince,  Türkiye’de ilk anda danışılacak isimlerin başında Uluslararası Hukuk Profesörü Hüseyin Pazarcı gelir. Kendisiyle dün bu konuyu konuştuk. Halen DSP Balıkesir milletvekili olan Pazarcı,  Washington’un eskiden beri Boğazlar konusunda “deneme girişimlerinde” bulunduğunu belirterek şöyle konuştu:
“ABD, sağlık malzemesi v.s. der ve bunun yarattığı muğlâklıktan yararlanmak ister. Bunlar deneme girişimleridir . Bir formülle boğazları açamaya ve bu yolu da sonra genişletmeye çalışır. ”
Pazarcı’ya Türkiye’nin bu durumda ne yapması gerektiğini sorduğumuzda, Ankara’nın elinde “kitabi davranıp kurallar uygulamaktan başka bir seçeneğinin olmadığını” söyledi. “Aksi takdirde Karadeniz’de dengeler bozulur ve bundan en çok zarar gören ülke de Türkiye olur” diye ekledi.
Yokladığımız dışişleri çevreleri de aynı görüşteler. Bu nedenle Washington’un Montrö’nün gerçekleri karşısında anlayışlı olmasını beklediklerini söylediler. Buna karşın Türkiye’nin, insani yardımını hava yolundan Gürcistan’a ulaştırabilmesi için ABD’ye her türlü kolaylığı gösterdiğini vurguladılar. Bu yolun herhangi bir sınırlamaya tabi olmadığını da belirttiler.

21.8.2008