Son bir aydır Türkiye’den Rusya’ya gelen TIR’larda büyük sıkıntı yaşanıyor. Normalde 1-2 günde Rus gümrüklerinden çıkan TIR’lar, birkaç haftada çıkamaz oldu. Uygulamanın sadece Türk TIR’larına dönük olduğu yakınmaları artıyor. Türkiye’nin ihacatına büyük darbe vurmaya başlayan bu krizin çözümü için resmi makamların girişimleri konusunda henüz somut bir açıklama da yok. TürkRus.Com, konuyla ilgili olarak Türk ve Rus tarafında öne çıkan görüş ve eleştirileri derledi:

Bazıları birbiriyle taban tabana zıt olan iddialar, görüşler ve değerlendirmeler şöyle:

“Rusya haklı olarak kendi gümrüklerini kontrol, denetim altına almaya çalışıyor. Şu an Türk TIR’larının yaşadığı sorun da büyük ölçüde bundan kaynaklanıyor. Putin ile birlikte gümrüklerde denetim arttırıldı, yolsuzluğa karışan üst düzey bürokratların, generallerin de gözünün yaşına bakılmadı. Rusya gümrüklerdeki kaçaktan milyarlarca dolar kaybediyor. Şimdi o kaçağı kapatmak için daha sıkı denetim yapılıyor. Türkiye de töhmet altındaki ülkelerden biri.”

“Sorun Türkiye’nin kendi hatasından kaynaklanıyor. 2005 yılında resmi Karma Ekonomik Komisyon (KEK) toplantılarında Türkiye anlaşma metnine ‘yeşil koridor’ açılması teklifini kendisi sokturdu. Aslında amaç, Türk TIR’larının Rusya’da daha hızlı bir şekilde gümrüklerden çıkmasına olanak sağlayacak, beyanın esas kabul edildiği, yüklerin didik didk aranmadığı özel bir sistemdi. Yani tamamen iyiniyetli bir talepti. Böylece Türk ihracatçıların hayatının kolaylaşacağı düşünüldü. Oysa Rusya’nın çok az devletle kurduğu yeşil hat uygulamaları da (Finlandiya en bilinen örnek) önemli bir ticaret hacmi yaratmadı. Sadece, Nestle vb. gibi büyük uluslarası şirketler için açılan özel yeşil koridor hatları sağlıklı işledi. Türkiye’nin bu isteği karşısında Rus tarafı karşı hamle yaptı, ‘O zaman malları çıkış noktasında, Türkiye’de denetleyip yola çıkarma formulü işletelim, böylece Rusya’da fazla bekletilmesinler’ dedi. Bizimkiler işin sonunun nereye varacağını tam kestirmeden buna ışık yaktılar, şimdi de işin içinden nasıl çıkabileceklerini kara kara düşünüyorlar. Ayrıca Rus tarafı ihtisas gümrükleri kurup, malın cinsine göre TIR’ları belli gümrüklere yönlendirmek, başlarına uzmanlar koyarak beyan edilen malın fatrurada gösterilen fiyatı ile gerçek fiyatı arasındaki makası kapatmak ve vergi gelirini yükseltmek çabasında”

“Şu an bazı işadamları, Türkiye’den Rusya’ya özellikle parsiyel ve kargo olarak yollanan malların Türkiye’de bir merkezde toplanması, denetlenmesi ve tek bir elden yollanması için yoğun kulis yapıyor. Bu oluşumun başında, kamuoyunda çok yakından bilinen bazı işadamları var. ‘Her kafadan bir sesin çıktığı, denetimin yapılmadığı, mallarımızın Rusya’da takıldığı, Rusya’nın çifte fatura şikayetlerinin yoğunlaştığı dönemde ihracatı arttırmanın yolunu bulduk. Biz Rus tarafıyla anlaştık. Buradan malları biz tek merkezde toplayacağız, Rusya’dan gelen yetkililer de denetim ve evrak kontrolünü burada yapacak ve mallar mühürlenecek, Rusya’da TIR’lar hiç beklemeksizin çıkacak’ diyorlar. Ama bu birçok açıdan imkansız. Birincisi gümrük denetimi bir ülkenin egemenlik haklarının en başta gelenlerinden. Rusya’dan gümrük yetkilisi ya da yetki verilmiş özel görevliler gelip Türkiye topraklarında mal denetimi yapamaz: Bu Türkiye’nin egemenlik hakkını ihlal anlamına gelir. Kimileri ‘Yaş sebze ve meyvede de Ruslar uzman yolluyor’ diyor ama orada sözkonusu olan görevlilerin özel laboratuvarlara gidip sertifikalara uygunluk denetimi yapması. İkisi farklı şeyler. Bazı işadamları büyük potansiyeli görmüş, Rus tarafından da güçlü partnerler bulmuşlar. Şimdi Türkiye ile Rusya arasında bir anlamda ihracatı, taşımacılığı kontrol edebilecekleri ve çok büyük gelir elde edebilecekleri bir zemin yaratmaya çalışıyorlar. Ama Ankara buna ikna olmadı. Böyle bir sistem işlemez. Üstelik Türkiye hem Dünya Ticaret Örgütü, hem de Avrupa Birliği Gümrük Anlaşması’nın  tarafı bir ülke olarak böyle bir sisteme izin veremez.”

“Rusya Türkiye’yi çifte fatura konusunda sürekli uyarıyor. Buna kimsenin hayır diyecek hali yok. Ama bu sadece Türkiye ile ilgili bir sorunmuş gibi yansıtılırsa hata yapılır. Asıl büyük çifte fatura sistemi Çin ve Almanya gibi dev ihracatçı ülkelerle yaşanıyor. Ama Rus yetkililer, gümrükleri denetim altına almak için başlattıkları pilot projede Türkiye’yi bir anlamda kobay yapıyor. Şu an itibarıyle diş geçirilebilecek durumda olan ülke Türkiye. O yüzden bize bastırıyorlar.”

“Çifte fatura ile ilgili iddialar abartılı. Artık eskisi kadar yüksek oranda bu uygulamaya başvurulmuyor. Rusya ile iş yapan Türk işadamlarının önemli bölümü, artık yeni sisteme ayak uydurdu. Çoğunluk tek fatura ile mal getiriyor ve yüzde 100 beyaz çalışma sistemi yaygınlaşıyor. Sorun zamanla aşılacak. Şu an geçiş sürecinin sancıları yaşanıyor.”

“Ok yaydan çıktı. Rus tarafının geri adım atması zor görünüyor. Bu uygulama hem ticarette hem de transport-lojistikte küçük şirketleri yavaş yavaş piyasadan siler. Eğer çifte fatura ile ilgili denetimler bu kadar sıkılaşırsa, Türk malları fiyatta ne Çin ne de Avrupa malları ile rekabet edebilir. Türkiye’nin ihracatı büyük darbe yer. Ama Rusya bu olaya başka bir açıdan da bakmalı. İki ülke arasında ticaret dengesizliği, Türkiye aleyhinde hızla artıyor. Bu tür adımlar makası daha da açar. Eğer bu ve benzer sıkı denetim uygulamaları her ülke için aynı anda ve aynı şekilde olursa sorun olmaz ve Türkiye de itiraz edemez. Ama son birkaç haftadır net olarak  görülen, Türkiye’yi hedef alan bir uygulama olduğu. Bu hayra alamet değil. Türkiye yeni bir uygulama için mayın eşeği yapılamamalı.”

“Rusya elbette egemen bir ülke olarak, topraklarına giren her TIR’ı denetler. Haksız yere tutulan ya da geri çevrilen TIR yok. Sadece yasal haklar kullanılarak araçlar denetleniyor, mal ve evrak kontrol, daha sıkı yapılıyor. Yani birkaç günlük gecikme dışında, kasıtlı bir tutum aranmaması gerekir.”

“Bu sıkıntı kısa sürede aşılmazsa ihracat zora girer. Türkiye telafisi imkansız zarar görür. Türk yetkililer  devreye girmeli. Domates için Erdoğan’ı Putin’i aramaya mecbur ettiler. Halbuki bu işler bakan ve adaha alt düzeyde takip edilip halledilmeliydi. Yıllardır geliyorum diye sorunlara çözüm üretilmedi, olan oluyor.”

“Sabah gazetesinde Meliha Okur’un da yazdığı gibi, akla gelen önemli bir ihtimal de Türkiye’nin son dönemde Gürcistan-Azerbaycan demryolunun temelini atıp bölgede etkili hal almaya başlaması, Moskova’nın kendi menfaatleri açısından bundan rahatsız olması.”

“Rusya kimseye ekstra zorluk çıkarma derdinde değil. Sadece kaçakçılığı engellemek ve daha fazla vergi toplamak istiyor. Rusya’nın Türkiye’ye özel bir kırgınlığı ya da tavrı olsa, sebze-meyve TIR’larına da dolaylı zorluklar çıkarılırdı. Ama orada yasal limitler içinde TIR’lar bir günden fazla tutulmuyor. Demek ki kasıt aramak doğru değil. Türk TIR’ları içinde çifte fatura uygulaması yaygın. Mal oradan 100 dolar diye çıkıyor, buraya 50 dolarlık faturayla giriyor. Rus tarafı teyit için Türk tarafını arıyor ama cevap alamıyor. Bu da işleri zorlaştırıyor.”

8/8/2008