Gecikmiş bir kitap eleştirisi: Okuyucuya Merhamet..!

Sayın Alev Alatlı,

"Aydınlanma değil, merhamet!" başlıklı kitabınızı bundan üç ay kadar önce satın almış olmakla birlikte iş ortamında okuyamayıp tatil dönemime bırakmıştım... Son hafta geçirdiğim tatil vesilesiyle kitabınızı, kalemi de ele alarak okuma yoluna gittim... Plajda da olsam ilgi ve kaygıyla okudum..!

Bazı teknik ve içeriğe ilişkin gözlemlerimi aşağıda sunuyorum:

Özgeçmişinizden başlamak isterim... Rusya konusunda bir kitap yazarken SSCB veya Rusya'ya ilk defa ne zaman gittiğinize, ne kadar ve nerelerde kaldığınıza, Rusça'yı nerede ve nasıl öğrendiğinize, bu dili ne derece bilip kullanabildiğinize, ayrıca Rusça düşünüp düşünemediğinize yer vermemiş olmanızı ilginç olduğu kadar önemli bir eksiklik olarak da görmekteyim... Temel bir soru: Rusça rüya gördüğünüz olur mu..? Bu sorunun cevabı "Hayır" ise bu kitabı yazma cesaretini nereden buldunuz demem lazım...

Anlattığınız olayları bir zaman tüneli içinde tutmuş olmanız da ilginç... Tarihler kitabın içine serpiştirilmiş ve bu nedenle kronolojik olarak olayların takibi adeta kasıtlı olarak güçleştirilmiş...

Yine genel bir gözlem olarak kitabın "uhrevi" kısmının "dünyevi" kısmından ağır bastığını ve bu boyutuyla Rusya motifli bir "din tarihi" veya "din felsefesi" kitabı niteliğine büründüğünü söylemem gerekecek...

Ayrıntılara gelince...

Sayfa 2: İkinci paragrafın birinci satırı... "Moliére"in aksanı ters yönde olmalıydı... Molière..! Fransa Merkez Bankası'nın bile zamanında Saint-Exupéry temalı banknotları basarken ünlü yazarın ismini büyük harflerle yazarken yanlışlıkla aksan kullanmış olduğu hatırlanırsa bu teknik/mürettip hatasının bir ölçüde mazur görülebileceğini düşünüyorum... Ancak arkadan başka mürettip hataları da geliyor maalesef..!

Sayfa 13: İkinci paragrafın başı... Yola giderken yolcu kapının eşiğinde durmakla kalmaz... Oturur... Koltuğa, iskemleye, ama bir yere oturur...,

Sayfa 31: Üçüncü paraftaki "çarlaşmaya" kelimesi "Ç" ile yazılmalıydı...

Sayfa 40: Rusya'daki ortodoks geleneklerine göre naaş ölümün üçüncü gününde defnedilir, ziyafet ölümün dokuzuncu ve kırkıncı günleri, ayrıca vefatın yıldönümünde verilir... On ikinci günde ziyafet verildiği hususunu ben şahsen duymadım ve yaşamadım...

Sayfa 44: Üçüncü paragraf... Burada "g" harfi "elyazısı kirilik alfabesiyle" kullanılmış;  matbaa harfleriyle yazılsaydı "д" (d) harfi kullanılırdı... Dolayısıyla "goçenka"nın "doçenka" olarak yazılması gerekirdi... Burada da bir mürettip hatası var...

Sayfa 83: İkinci paragraftaki "servet"e tekabül eden Rusça kelimeyi  latin harfleriyle yazıyor olsaydık "bogatsvo" diye yazardık... Ancak Rusça'da bir kelimede iki adet "o" harfi varsa bunlardan biri "a" olarak okunduğundan kelimenin fonetik olarak "bagatsva" olarak yazılması gerekirdi...

Sayfa 84: Son kelimenin "şahit" değil "şehit" olması gerekirdi...

Sayfa 91: Birinci paragraf.... "Beyaz Saray" ifadesi ABD Beyaz Sarayı'nı anımsatacak şekilde kaleme alınmış... Kitabın bir başka bölümünde de dipnot olarak benzer bir atıf var (sayfa 237)... Bilinmesi gereken, Rus "Beyaz Saray"ının ABD'dekiyle ne mimari ne de fonksiyon açısından bir alakasının olması... 1993 Ekim'indeki krize kadar Rusya Parlamentosu'nu barındıran bu bina, "Beyaz Saray" adını, bombalanması ertesinde bir Türk şirketi tarafından restore edilip beyaza boyandıktan sonra almış olup halen Hükümet binasıdır... ABD Beyaz Saray'ının Rusya'daki karşılığı Kremlin'dir...

Sayfa 91: Sondan üçüncü satır... Gennadi Seleznev'in Duma (Parlamento) "sözcüsü" olarak tanımlanmış olmasının sadece bir tercüme hatasından değil bilgisizlikten de kaynaklandığı gayet açık... Rusçaya da yansıyan "Speaker" kelimesinin İngilizce aslından hareket edersek Seleznev'in sıfatının "Parlamento Başkanı" olarak yazılması gerekirdi...

Sayfa 194: İkinci paragrafın ilk satırı... "Kazak" kelimesi Türk okurunda genelde Kazakistanlıları anımsatacak şekilde yazılmış... Farklılaştırmak bakımından "Kozak", "Rus Kazakları", "Kuban Kazakları" veya "Don Kazakları" olarak yazılıp bir dipnotla izahatta bulunulması gerekirdi...

Sayfa 206: İkinci paragrafın başı... "4wd Yaz"ın "4wd VAZ" olması gerekirdi...

Sayfa 209: İkinci paragrafın başı... "Kremlin" kelimesini, fonetik olarak çağrışım yaptırsa da,  "hisar" olarak tercüme etmek zordur... "Hisar" veya "Sur"un Rusçadaki karşılığı "krepost"tır...

Sayfa 227: Üçüncü paragrafın başında yer alan "Rasputin" adının hangi sözlüğe atfen "sefil" olarak tercüme edildiğini merak ediyorum...

Sayfa 249: İkinci paragraf... Rusya'nın akla ilk getireceği sözcüklerin "votka" ve "alkol" olacağı şüphesiz... Rus veya SSCB kültürünün ayrılmaz parçaları... "Şerefe" kelimesinin karşılığı Rusçada o kadar basit değil... "Şerefe" veya "Şerefinize"nin karşılığının "Za vas" olduğu düşünülürse "za zdarovye"yi nasıl tercüme edeceğiz..? Kaldı ki kulağımıza yansıyan daha ziyade "na zdarovye"dir... Dolayısıyla "za zdarovye"yi "sağlığınıza", "na zdarovye"yi ise "yarasın" şeklinde tercüme etmek daha doğru olur...

Sayfa 291: Sondan üçüncü satır... Yine bazı Rusça kelimeler, "zanaçka" (avanta) gibi, fonetik olarak doğru kaleme alınmış olmakla birlikte Rusça bilmeyen okurlar açısından anlamları belirsiz kalmış...  Açıklaması yapılmayan kısaltmalar da pek çok...

Sayfa 298: Beşinci parafta ve başka sayfalarda da yer alan "vorı vı zakone" tanımlamasını "kanun hırsızları" değil "yasal hırsızlık" veya "hırsızlığın yasallaştığı/genelleştiği bir alem" şeklinde tercüme etmek daha anlamlı olurdu...

Sayfa 303: Sondan bir önceki paragraftaki "KGB"yi herkes bilebilir de "FSB"nin ne olduğunu açıklamak gerekmez miydi..?

Sayfa 330: Dördüncü paragraf... "Gluboka" kelimesi "geniş" değil "derin" demektir...

Sayfa 334: Sayfanın son kısmında "OMON" Rus Özel Kuvvetleri olarak tanımlanmaktadır... Bilinmesi gerektiği üzere Rus Özel Kuvvetleri'nin adı "Spetnaz"dır... OMON bizdeki Toplum Polisi, Çevik Kuvvet veya Jandarma'ya tekabül eder... Nitekim kitabın başka bir bölümünde (347. sayfa) "jandarma komiseri"ne atıf yapılmaktadır...

Sayfa 337: Sayfanın başında Moskova Olimpiyatları sırasında Lujkov'un binlerce aylağı şehir dışına attığından söz ediliyor... Moskova Olimpiyatları hangi yılda yapılmıştır..? Cevap: 1980... 1980 yılında Lujkov hangi görevdedir diye düşündünüz mü..? Lujkov 1980'de Kimya Sanayii Bakanlığı'nda çalışmakta, ardından da aynı yıl petrol yan ürünleriyle iştigal eden bir şirkette Genel Müdürlük görevini devralmış bulunmaktadır... Lujkov'un ancak 1992'de Moskova Belediye Başkanı olduğunu (halen de Moskova Belediye Başkanıdır)  düşünürsek kitapta Lujkov'a atfedilenler hayal mahsulüdür...

Sayfa 348: İkinci paragraf... "Stolovaya"ların menüsü genelde patates püresi, pirinç haşlaması (pilav denilemeyeceğinden), makarna, köfte, bazen gulaş, çay ve kahveden oluşur... "Giveç" kelimesi neyi ifade etmektedir..? Acaba "güveç" mi yoksa "gulaş" mı yazılmak istenmiştir..?

Sayfa 344: İkinci paragrafta atıfta bulunulan "Olen eti"ni Türkçede anlayan var mıdır..? Bu etin Rusçası yazılacağına "Ren geyiği eti" denilemez miydi..?

Sayfa 345: Sayfanın başındaki ve Nikolay'ın adının geçtiği tekerlemenin Aziz Nikolay ile uzaktan yakından bir alakası olmadığını hatırlatmakla başlayayım... Rusça tekerlemenin düzeltilmiş hali ise şu şekilde olmalıydı:

"Kolya, Kolya, Nikolay! Sidi doma ni guljaj! A to devuşki pridut! Poteseluyut i uydut!"...

Kitapta bu tekerleme eksik yazıldığı gibi "deduşki" kızlar" değil "dedeler" demektir.

Rusçasını düzelttikten sonra Türkçe çevirisini de bir elden geçirelim:

"Kolya, Kolya, Nikolay! Evde otur! Ola ki kızlar gelir! Seni öperler ve giderler!"

Bu tekerlemenin Türkçesinin düzeltilmesinin ötesinde izahı da gerekir... "Kolya" Nikolay'ın kısaltılmışıdır... Bu nedenle sayfanın sonundaki tercümede ikinci "kolya" kelimesinin de büyük harfle yazılması gerekirdi... Tekerlemenin manası ise daha kapsamlı... Nikolay'a evde oturması tavsiye ediliyor... Evde oturmazsa kızlar sadece gelip öper ve giderler... Evde oturursa sadece gelip öpmekle yetinmez "yatıya" da kalabilirler... Bu izahat yapılmadığında tekerlemenin derinliği zayıf kalır... Diğer bir husus ise Ana veya İlkokul yaşında olan çocukların bu şarkıyı tek başlarına söyledikleri sonucunu yaratan anlatım tarzı... Bu yaşlardaki çocuklar başlarında bir öğretmen veya bir bakıcı olmadıkça bu şarkıyı kendi başlarına zaten terennüm etmezler..!

Sayfa 345: Sondan evvelki paragrafta "Kozak"ların şapkasının "karakul" olmadığı söyleniyor... Bundan şapkanın isminin "karakul" olması gerektiği yönünde bir anlam çıkıyor... Oysa sözkonusu olan şapkanın ismi "kubanka" olup mesele şapkanın neden yapıldığıdır... Türkçedeki "astragan" kelimesi sözkonusu "kubanka"nın yapıldığı kürk türünün adıdır... "Karakul"u herkes bilmez ama "astrgan"ı bilmeyen yoktur...

Sayfa 352: Deli Petro'nun "batyuşka" olarak tanımlanmasının manası nedir..? Bir kere "batyuşka" ne demektir..? "Batyuşka" papaz demektir ve Deli Petro'nun da papazlıkla alakası yoktur... "Batyuşka" tanımlaması Deli Petro'ya ancak mecazi anlamda atfedilebilir...

Sayfa 381: "Jirinovski"... Hakkında kitap yazılabilecek bir kişilik... Tam adı "Vladimir Volvoviç Jirinovski"... Dolayısıyla kısaltılmış isminin  "Vladimir (Valodya veya Vova) Volfoviç" olması gerekir... "Volf Adolfoviç" olsa olsa Jirinovski'nin babasının adı olur zira Rusya'da göbek adları dededen değil babadan alınır..l 

Sayfa 385: Son paragrafta anılan votkanın "Stoliçkaya" değil "Stoliçnaya" olması gerektiğini varsayıyorum... "Stoliçkaya" diye bir votka varsa koleksiyonuma katmak üzere bir şişe rica edebilir miyim..?

Sayfa 403: Bir siyasi partinin kısaltması olması hasebiyle büyük harfli bir yazım tercih edilmeliydi: "UNA-UNSO"...

Sayfanın sonundaki "CCCP"den "Jid"e nasıl atlama yapılabildiğini anlayamadım... "J"nin Rus alfabesindeki karşılığı "C" (S) değil "Ж"dir... Aktardığınız doğru olsaydı Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin Rusça kısaltmasının "Ж Ж Ж P" olarak yazılması gerekirdi...

Sayfa 423: Sadece 1993 Kongresi'nde değil her vesileyle Türkiye aleyhinde beyanlarda bulunan Liberal Demokrat Parti lideri Jirinovski'nin SSSB döneminde Yüksek Sovyet'deki bir müdahalesini Türkçe yapacak kadar iyi Türkçe konuştuğunu biliyor muydunuz..?

Sayfa 431: Son paragrafta yine bir mürettip hatası var... "Marquee"nin "Marquis" olması gerekirdi...

Sayfa 437/438: Filmin adı "Kafkas Esiri" mi yoksa "Kafkas Tutsağı" mı... ?

Sayfa 441: Metinde kullanıldığı anlamıyla "spradevlivost"ın karşılığının "adalet" değil "hakkaniyet" olması gerekirdi... 

Sayfa 442: Rusça grameri ve kelime çekimleri gereği "Nevidimom Gorode Kiteje" şeklinde bir yazım iktiza ederdi...

Sayfa 453: Son paragrafta mürettip hatası var: "lubiyama"nın "lubimaya" olması gerekirdi...

Sayfa 465: Birinci satır... Yine bir mürettip hatası "Supplément"...

Sayfa 473: İkinci paragrafın son satırı ve üçüncü paragrafın ilk satırındaki "lyufov"un "lubov" olması gerekirdi... Ayrıca Rusça kelimelerin İngilizce fonetiğine göre kaleme alınması için de bir neden olmasa gerek...

Bunların ötesinde çeşitli sayfalarda, hatta bazen iktibas edildikleri dahi söylenebilecek şekilde tekrarlanan Rus ormanları, St-Ahmet, Maksim Gorki'nin bir kitabından alınan atıflar (İyi Hıristiyanlar, beni çiğneyiniz! Beni eziniz! Ben günahkarım!), Yekaterina'nın doktor kontrolünden geçmiş aşıkları, Moskova'nın geçirdiği yangın ve mimari değişim, Gulag'larda çalıştırılan Koreliler temaları okuyucuda "Ben bunu zaten daha önce bir yerde okumamış mıydım..? tepkisini yaratmakta...

Plajdan yapılan bu kitap eleştirisi karşısında "Bu ne cüret..!" diyebilirsiniz...

Yanıtlayayım... "Bu cüret değil bilgiden kaynaklanan bir güçtür..!"

"Benden ayrılmayınız... Diğer 3 cildi de okuyunuz..!" demenize gerek yok...

Okuyacağım; ancak bana öyle geliyorki, kitabın müteakip ciltlerini daha piyasaya sürülmeden okumam belki herkes için daha hayırlı olurdu...

Saygılarımla...

Kot Leopold. (*)

(*)
"Kot Leopold" bir Sovyet/Rus çizgi film kahramanıdır. "Leopold" isimli bir kediyi (Kot) temsil etmektedir.

2. MEKTUP

Muhterem Hanımefendi,

Sizi izlemeye devam edeceğimi söylemiş olduğumu hatırlarsınız... İzledim ve "Dünya Nöbeti" başlıklı ikinci kitabınızı da okudum... Bu kere temkinli davranarak Sovyetler Birliği ve Rusya işine pek girmeyerek hata yapmaktan kendinizi bir ölçüde alıkoymuş olduğunuzu gözledim... Ama hata insanlık hali olduğundan bilgi dağarcığınıza katkısı olacağı düşüncesiyle yine de bazı hususları dikkatinize getirmekten geri kalamayacağım...

Sayfa 16-17: Yegor Gaydar'ın hangi tarihlerde Başbakan Yardımcılığı yaptığını bir kontrol etmenizde fayda var... Gaydar 1992 yılı Şubat ayında Başbakan Yardımcısı oldu... 1992 kışı derken 1992'nin Kasım-Aralık aylarını kastediyorsanız 1992 Aralık ayında Gaydar'ın Başbakanlık için Parlamento'da gerekli oyu alamadığını ve ayrıldığını hatırlamakta fayda var...

Sayfa 34: Don Kozakları ile Kazaklar arasındaki farkı telkinlerimi de dikkate alarak dip notu ile açıklığa kavuşturmuş olmanızı memnuniyetle karşıladım... Günümüzde Kozakların bir halk olmaktan öteye siyasi-askeri bir güç haline gelmiş olduklarını dip notuna eklemeniz ayrıca faydalı olabilirdi...

Sayfa 48: Sergey Bodrov'un ölüm günü (19 Eylül 2002) cumaya değil perşembeye rastlamaktadır...

Sayfa 57: Grozni... İvan Grozni'yi hatırda tutarsanız Grozni'nin "çirkin" değil "korkunç" demek olduğunu düşünmeniz gerekirdi...

Sayfa 60: Sovyet/Rus tankları konusundaki bilginizin yetersiz olduğu anlaşılıyor... T-10 tipi bir tankın hangi yıl imal edildiğini biliyor musunuz..? Maddi hata olup T-100'ü kastediyorsanız okurlarınızı zaman tüneline soktunuz demektir...

Sayfa 62: GRU45'i anlayamadım...

Sayfa 73: Priyut 11'in ne demek olduğunu anlatabilirdiniz... Aynı sayfada Aleksi'nin "erkek" olması hasebiyle sıfatının "lubimaya" değil "lubimiy" olması gerekmez miydi..?

Sayfa 78:  "Kabardino-Balkarya Respublik"in "Kabardino-Balkarskaya Respublika" olması gerekirdi...

Sayfa 84: "Karaçayevo-Çerkezistan"ın herhalde Türkçe olarak "Karaçay-Çerkez Cumhuriyeti" olarak yazılması münasip düşerdi... Rusça yazmak istemişseniz o zaman da "Karaçayevo-Çerkesiya" olarak kaleme alınması gerekirdi...

Sayfa 93: Lev Tolstoy'dan yapılan sayfalarca alıntıyı yadırgadım... Yazmaktan eliniz mi yoruldu..?

Sayfa 127: "Sevgi" temalı kelimeleri yazmakta büyük güçlüğünüz var... "Lubiyama" nereden çıktı..?

Sayfa 140: "Ey, uknyem" ifadesinin doğrusu "Ey, uhniem"dir... Volga'da sal çekicilerinin kullandığı bu tabirin "Haydi dayan" veya "Yallah" anlamına geldiğini belirtebilirdiniz... Nadir de olsa "Haydi içelim" anlamına  gelebilir...

Sayfa 160: "Encyclopédie"nin aksanı unutulmuş..!

Sayfa 163: "Narod" kelimesini Rusça bilenler dışında kaç kişi anladı acaba..?

Sayfa 168: "Papoçka"  kelimesini Rusça bilenler dışında kaç kişi anladı acaba..?

Sayfa 170: Son satırdaki "narod"un  o sayfadaki tema itibariyle köylü olarak algılanması gerektiğini kavram kargaşasını önlemek için belirtebilirdiniz... 172 sayfadaki izahatı buraya aktarmanız daha münasip olurdu...

Sayfa 184: "Regularnaya"... Mürettip hatası...

Sayfa 195: "Sobornost" kelimesini Rusça bilenler dışında kaç kişi anladı acaba..?

Sayfa 205: Dip notundaki İngilizce metnin çevirisinde eksiklikler var..!

Sayfa 221: Rusça metnin çevirisinde eksiklikler ve ifade bozuklukları var..! Örneğin "Kalbim seninle aziz dostum" tümcesinin doğru çevirisinin "Aziz dostum seni kalbimde yaşatıyorum" şeklinde ifadesi daha münasip olurdu...

Sayfa 317-318: Rusça kelimeleri açıklayabilirdiniz herhalde..!

Sayfa 334: "Yarmorka" (aslında yarmarka olması gerekirdi) kelimesini Rusça bilenler dışında kaç kişi anladı acaba..? 

Sayfa 349: "Olen"in ne demek olduğunu nihayet açıklamış olduğunuz için okurlarınız adına teşekkür ederim...

Sayfa 351: Bu sayfadaki şarkı "Çiburaşka i Krokodil Gena" adlı bir çizgi filmden alınmadır... Atlamalar varççç İzninizle doğrusunu fonetik olarak yazayım: "Pust begut neukluje/Peşehodı po lujam/A voda po asfaltu rekoy/İ neyasno prahojim/V etot den nepagojiy/Paçemu ya visyolıy takoy"/5. cümlesi atlanmış: "V etot den nepagojiy"... Dolayısıyla tercümesi de eksik..!

Sayfa 361: Mürettip mi hatalı siz mi bilemedim... "Bodroyeutro" değil "Dobroyeutro" olacaktı...

Sayfa 405: Kedinin sadece sağır değil aynı zamanda Türkçe bilmediğini de anlıyorum... Herşeyin Rusçası üzerinden yaptığınız anlatımları dikkate alırsak kedinin "pisi pisi pisi" diye değil "kis kis kis" diye çağrılması gerekirdi..! Sağır olmayan Sovyet coğrafyası kedileri sadece Rusça bilirler...      

Sayfa 408: Beni değil ama okuyucularınızı "samonat"ın ne demek olduğunu bilmekten mahrum ettiniz...

Sayfa 424: Kerimov'un şu anda Özbekistan'ın devrilmek üzere olan Cumhurbaşkanı olduğunu da eklemiş olsaydınız sizin için ileri görüşlü de denilebilirdi...  

Sayfa 435: "Zahodite Pojaluysta"nın dipnotuyla yapılan çevirisinin "Giriniz lütfen" olması gerekirdi...

Sayfa 448: "Şuba" sadece "olen" derisinden değil her türlü gerçek kürk mantoya verilen addır...

Sayfa 503: 5.45 kalibreli bir Kalaşnikof olsa olsa AK74 olurdu... Dipçiği katlanamayacak bir tipte olması nedeniyle yaklaşık bir metrelik AK74'ün taşınması ve bu silahla kısa mesafeden enseye ateş edilmesi oldukça zordur... Silahın AK-47 olduğu gazetelerde bile yazdığına göre kalibresinin 7.62 olması gerekirdi... Ayrıca 20 değil 11 el ateş edildiğini hatırlatırım...

Sizi izlemeye devam edeceğimi bir kere bilginize sunarım.

Saygılarımla...

Kot Leopold