2004'te yedi ilde yapılan bir kamuoyu araştırmasında "Ruslar denince aklınıza ne geliyor?" diye sorulmuş. Alınan cevaplar şöyle:

Yüzde 33,6'sı "hayat kadınları", 20,9'u "soğuk", 12,2'si "votka", 9,7'si "kültür-sanat", 9,4'ü "sosyalizm-komünizm", 2,9'u "kadın ticareti", 0,9'u "ticaret", 0,4'ü "spor", 0,3'ü "turizm" demiş. (Hakan Aksay, Rusları nasıl bilirsiniz? DA Dergisi, sayı: 17)

Tabii ki halkın Rusya'ya ilişkin bilgisi yanlış. Ancak Türk elitinin bilgisi de bundan farklı değil; çünkü bu elite göre Batı'dan başka dünya yok. Filvaki, verili dünya Batı'dan ibarettir, genel eğilim, hâlâ görünürdeki ve yükseliş halindeki trend Batı yönündedir. Batı'ya itiraz etmenin maliyeti çok yüksektir. Kurucu bilgi veya kök fikir seviyesinde eleştiri yöneltmeye kalkışanın akıbeti marjinalleştirilmesi, bir köşeye itilmesi, önünün saydam duvarlarla kesilmesidir.

Komünizmden yeni çıkmış Rusya, yüzünü Batı'ya çevirmiş. Diyalog Avrasya toplantısına bir tebliğle katılan İran asıllı Karman Mofid'in dediği gibi, işbirliği ve merhametin yerini rekabet alıyor. Liberal ekonomi GSMH ile ilgileniyor sadece, bu ideolojinin gayrı safi mutlulukla ilgilendiği yok. Ekonomi ve din yarış halinde. Ekonomi dinin yerini almaya çalışıyor. Sloganı şu: "Üretilen bir şeyi alırsanız!" Din, sevgi, barış, adalet ve hakiki özgürlükle mutlu olmamızı istiyor, mutluluğun iki anlam boyutunu, dünya ve ahiret cephesini de gösteriyor. Din, her yeni durumda bizi ruhsal arınmaya davet ediyor. Arınma salt su ile tahakkuk edecek bir şey değildir. Mesela ibadet edilmesi gereken Varlık'a ibadet etmek, adaletle davranmak en önemli arınma yollarından biridir.

Modern ekonominin vaat ettiği, maddi üretim, sınırsız sermaye ve hesapsız kazançtır sadece. Bunun için para gibi asil olmayan şeyleri yüceltmek, aracı hakiki aracın yerine ikame etmek zorunda kalıyoruz. Bir Rus özdeyişi var: "Dürüst çalışarak taştan bir saray sahibi olamazsın!" Bugünkü Rusya'da ezici çoğunluk taştan saray istiyor, kimsenin dürüstlükle ilgilendiği yok. Gazeteci Leonid Yakimoviç'in kendisiyle konuşma yaptığı Dimitri Dudnikov, bunlar için "kayıp nesil" diyor. İnsanın içini burkan bir tanımlama bu. Durumu son derece basitçe şöyle özetlemek mümkün: "Eskiden ‘Birimiz hepimiz, hepimiz birimiz için!' gençlik sloganı vardı, şimdi ‘herkes kendisi için' söylemi geçerli." (DA Dergisi, sayı: 17). İnsanlar kendi iç problemleriyle uğraşıyorlar, bu yüzden büyük çaptaki meseleler onları ilgilendirmiyor. Bütün kültür merkezlerinde inanılmaz bir kalite düşüşü var. Herkes bir şeyler başarma peşinde, ama eski rejimin çok değer verdiği emeğe değer veren yok.

Rüşvet ve yolsuzluklar ayyuka çıkmış. Yeni neslin şanstan anladığı etkili yerlerde adamının olması. Ve tabii çok para. Bundan epey önce yapılmış bir araştırmaya göre, gençlerin yarısının başarıyı "bir aile ve çocuk sahibi olarak gördüğü"nü gösteriyordu, şimdi başarı, salt zenginlikte görülüyor.

Geleneksel Rus kültüründe zenginler fakir görünmeyi sever. İslam kültüründe de zenginliğin teşhiri mekruhtur. Şimdi herkes zenginliğini açığa vurmak istiyor. Arazi arabaları, lüks tüketim, marka giyim ve ithal arabalar en çok rağbet görülen değerler. Herkes refah toplumlarının modern yaşama tarzına; pop, sinema sanatçılarına, TV dizilerinde empoze edilen şeylere (moda, reklam, fast food vs.) özeniyor. Bunlar için insanlar neleri feda etmezler. Bu piyasa toplumu ideolojisidir.

Siyasi partiler, bunları vaat ettikçe iktidar olabileceklerini veya iktidarlarını koruyabileceklerini görüyorlar. Öyle olmakla beraber, Rus elitlerinin bir kısmı bu durumdan hiç memnun değil. Çok derinlerde gizli bir hoşnutsuzluk duygusu içinde bulunuyorlar. Bunun farkında olan elit bir gerilim içinde; hem modern çağın emredici değerleri hem de bunları hiç sorgulamadan edinmeye çalışan toplumlarıyla süren bir gerilim. Bir tür şizofreni bu. Bazı şeylerin değil, neredeyse her şeyin kötüye gitmekte olduğunu gören insanların değerler ile toplumsal yanlış talepler arasında sıkışmış kalmış halleri son derece trajik.