Bavul ticareti ve Darwin teorisi

Sabahın 6'sına kadar açık suşi restoranı... Sabahın 6'sında kahvaltı servisine başlayan, nefis ıspanaklı omlet bile yapan kafe zinciri... Birisi bana çimdik atsın! Sahiden Moskova'da mı oluyor bu ‘sınırsız hizmet' gösterileri? Bu şehir, çok değil 15 yıl önce açlıktan ölme tehlikesi atlattığım şehir midir?

Yalan değil. Belki anlatmışımdır. Sene 1990. Mart soğuğunun suratıma jilet attığı bir günde, ilk Moskova seferimde alenen açlığın pençesine düşmüştüm. Üstelik gündüz gözü, üstelik şehrin kalbi sayılan Puşkin Meydanı'nda... Şimdilerde handiyse Rusların ‘milli gururu' haline gelen Mc Donald's mağazalarının ilkinden bir taş atımı uzakta... Uzayıp giden kuyruğa kaynak yapamadığımızdan ortada kalmıştık. Allahtan bir Azeri kafesi bulup hayatta kalabilmiştik.

İşte o günlerin Moskovası'ndan bugüne ışık hızıyla geçince insanın feleği şaşıyor. Şimdi her adım başı açılan restoranlar, kafeler göz kırpıyor. Moskova, değişen şartlara ayak uydurma konusunda ustalık sahibi oldu. Üstelik bınların hepsi son on yılda oldu bitti.

Sosyalist sistem, hayatın gerçeklerine ve insanoğlunun doğasına uyum sağlayamadığı için göçüp gitmişti. İnsanın düşünen bir hayvan olduğu farz edilmişti. Ne yiyip içtiğimiz, ne giyinip hangi eşyalarla birlikte yaşadığımız fani şeylerdi. Kültür, sanat ile ruhu beslenen devrimci insan kendini aşacak derken, zavallı insanoğlunun doğası ıskalandı. Yeni Rusya'nın Moskovası'nda  insanın ihtiyaçtan değil gözü aç olduğu ya da canı sıkıldığı için sürekli tüketen bir hayvan olduğu acı gerçeği kavranmış durumda.

İşte tüketimin böylesine coştuğu bir piyasa, bir nevi Darwin teorisini uyguluyor. Güçlü olanlar, şartlara uyum sağlayanlar ayakta kalıyor. Diğerleri yok oluyor. Mesela bavul ticareti diye ısrar edenler yok oluyor. Orada müşteri beklemek yerine işin bir ayağını buraya taşıyanlar ihya oluyor. Ticaretin şekli değişiyor. Mesela on yıl önce klasik ticaret şekli başkaydı. Ya Rus çantasına parayı koyar, Türkiye'ye gider malı alır, yüklenir getirirdi. Ya da Moskova'da birkaç numune ve birkaç katalogla dolaşan işadamımız sipariş alır, parayı da çoğu kez nakit cebine atar, mal birkaç hafta içinde teslim edilirdi. Alan memnun, satan memnundu.

Ama Moskova'nın zembereği boşaldıktan sonra işin rengi yine değişti. Artık müşteri Moskova'da malı anında istiyor. Pazarın birkaç hafta mal beklemeye tahammülü kalmadı. Burada şirketiniz, ofisiniz olmalı. Müşteri malı beğenmeli, parayı ödemeli ama hemen kamyonu dayayıp yine buradaki depodan o dakka malı yüklenip götürebilmeli. Bunu yapamayan avcunu yalıyor. Moskova, şartlara ayak uyduramayanların gözyaşlarına aldırmıyor.

Onun için bu şehirde sürekli şaşırarak yaşıyoruz. Gerçi hizmetin ‘kalitesi'nin ‘kantitesi' kadar hızlı değiştiğini hala söyleyemeyiz ama yine de gelişimin hızı başdöndürücü. "Oradan iki çay verir misiniz?" derdiniz eskiden, getirirlerdi. Sallama siyah çay bile zor bulunurdu. Şimdi bir fincan çay için garsonla cebelleşmek lazım: "İki çay lütfen?", "Hangi çay? Yeşil mi, siyah mı, meyveli mi?", "Yeşil çay olsun", "Ama hangi yeşil çay?", "Yaseminli olanından"...

Dedim ya, Moskova artık seçeneklerin olmadığı, her hizmet için "mecburiyet ve mahkumiyet" ilişkisi yaşanan şehir değil. Moskova, "Dile benden ne dilersen" diyen lambadan çıkma cin. Ama cin, lafının sonuna hemen bir ekleme yapıyor: "Tabii paran varsa"