Petrovsky inşaatımızdan sola doğru yürürseniz iki dakika sonra şehrin merkezindesiniz. Sağ tarafta Bolşoy Tiyatrosu, sol tarafta Mali Tiyatro, karşıda bir yabancı firmanın restore ettiği Metropol Otel, yanında Karl Marx'ın heykeli, ileride bir meydan ortasında bir heykel, Dirjinsky, KGB'nin kurucusu. Arkasında KGB binası, burası Ruslara göre dünyanın en yüksek binası, "Bodrumundan bile Sibirya'yı görür..." diyorlar. Geriye doğru yürürseniz, resim satan bir galeri sağda Gum mağazaları, solda aynı yolda kitapçılar, pulcular, hatıra eşyası satanlar.

Petrovsky'den çıkıp sağda ilk sokağa saptığınızda Budapeşte Oteli ve lokantasını görürsünüz. Bu lokanta bizim öğlen ve akşam yemeklerini işçilerle beraber yediğimiz yer. Şirket, bu yemekler için adam başına 3,5 Ruble ödüyor ve az da olsa lokantada Ruslar da oluyor. Ekseri Cuma akşamları düğünler oluyor. İster istemez katılmış oluyoruz bu mutlu anına yeni Rus dostlarımızın.

Burada benim dikkatimi çeken Anadolu'nun köylerinden gelmiş işçilerimizin bu havaya kolayca adapte olmuş olmaları. Herkes akşam iş paydosunda tulumunu çıkarıp, kravat bağlıyor ve yemeğini etrafın dikkatini çekmeyecek derecede kibarca yiyor. Rusça öğrenme, ve terbiye kurallarını tatbikte işçilerimiz çok başarılı.

Uzaktan kulak misafiri olduğum bir konuşmada, Yozgatlı Hüseyin hemşerisine dikkatle anlatıyordu: "Bir kız arkadaşına giderken çiçek götüreceksin... Çiçek sayısı tek olacak 3, 5, 7... Yemeğe giderken bir şişe şampanya da götür, üstüne bir kırmızı kurdela bağlamayı unutma..."

Petrovksy Pasaj, 1903 yılında mimar Kalugin tarafından yaptırılmış bir bina. Zamanının en modern stilinde, 3.200 m2lik satış alanı ve idari katlarıyla 1906'da bitirilmiş, orta kısım aydınlık zamanı için ileri bir stilde iki çelik kubbe ile örtülü. Çarşının esas gayesi Petrovsky ile Neglina caddelerini bir dükkanlar kompleksi ile bağlamak. Pasaj adı oradan geliyor.

1917 ihtilalinden sonra devletin eline geçen Pasajın kapısına bir işçi baröliefi yaptırılmış heykeltraş Manizer'e. Manizer ihtilal sonrasının en meşhur heykeltraşı idi. 4 metro istasyonunda baröliefleri, stadın önünde bir Lenin heykeli, ve ressam Repin'e yapılan abidenin bütün dekorasyonu gibi bir sürü eseri var.

Petrovsky Pasajı zamanının modern binası olmasına karşın klasik motifler kullanılmış birçok yerde. Kadın büstü şeklinde kolon başlıkları, klasik süslemeli duvarlar, köşeleri süslü tavanlar... Masif ahşap ve ferforge korkuluklar... Zamanla bozulmuş iç bölmeleri, zamanına uyarak ve mimar Kalugin'in planlamasını hiç bozmayarak restore ediyoruz. İstanbul'dan gelen restorasyon ustaları ile her cm2 sini etüd ederek yapıyoruz inşaatı. Malzeme ve renkler teker teker etüd edilerek.

Restorasyon ustası Ali Usta Kastamonulu, ömrünü bu işlere vermiş. Türkiye'de birçok tarihi eserde imzası var, iki oğlu da onunla beraber çalışıyor. Mesleğine aşık biri, ilerlemiş yaşına rağmen, korkunç çalışkan. Ruslar da çalışmasından çok memnun kaldılar ki gazete ve mecmualarda resmi çıktı birkaç kere. Karlı bir akşam kaldığı barakanın yanında ufak bir yangın çıkmıştı. Herkes kaçıştı... Kendisini görmeyince yanındaki barakaya girdim elindeki bir motifi bıçakla kazıyordu. "Ali Usta yangın çıktı kaç..." dedim. Elindeki motifi göstererek, "Murat Bey, bu önemli bitireyim sonra..." zorla çektim dışarı elindeki motifle. Birşey olmadı, yangın hemen söndü, ama Ali Usta'yı unutamıyorum.

Çocukları ona pek benzemezlerdi, korktuklarından çalışırlardı babalarıyla. Bir akşam geç vakit yine barakasına gittim. Çalışıyordu. Kenarda bir seccade gözüme çarptı. "Ne o namaz mı kılıyorsun?" diye sordum. Yüzüme hüzünle bakıp cevap verdi. "İlk geldiğimizde hep beraber kılardık namazı... Şimdi ne namaz kaldı, ne niyaz. Akşam olunca herkes kaçıyor bir yerlere, ben hariç tabii..."

Petrovsky Pasajın temel atma töreni için Pasajın yöneticileri, Gum mağazalar zinciri çalışanlarından bir grup kız seçerek bir güzellik müsabakası tertip ettiler. Ben juri üyelerindendim. Yirmi güzel kızın içinden seçim yapmak o kadar zordu ki...

Petrovksy Pasajı'nın tamirine başlamadan önce bir tören yapmayı düşündük. Etrafı temizleyip bir dekor yaratmaya çalıştık. Yeni el arabaları dizildi yanlara. İçine kırmızı güller koyarak... O güller o kadar zor bulundu ki mecbur olduk getirtmeye dışarılardan. Herşeyi, yemekleri dahi Türkiye'den getirttik. Sovyet bayrakları ile Türk bayrakları dalgalandı yanyana heryerde. Ahçımız, enfes Türk mezeleriyle doldurdu masaları, her nevi içki bol miktarda. Rus dostlar eşşiz bir ziyafet çektiler henüz harabe olan Pasaj'da.

İdareler ve Devlet memurları katıldılar merasime. O enfes yemekler o kadar beğenildi ki, hemen bitiverdiler, büyük miktarlarına rağmen. Sonradan gördük ki misafirler ellerindeki plastik torbalara da doldurmuşlar yiyecekleri evlerinde bekleyenlere tattırmak için herhalde pek kolay kolay farklı bir yiyecek bulamadıklarından. Hava soğuktu, seçtiğimiz güzeller pek gösteremediler kendilerini. Fakat biz unutamadık o yemeklerin yarattığı sıcak ilgiyi.

Akşam saat yediye doğru otele dönerken Bolşoy Tiyatrosu'nun önünden geçiyorum. Kapıda elinde beş gül Yozgatlı Hüseyin... Programda Kuğu Gölü. Yanına güzel bir Rus kızı yanaşıyor, Hüseyin alnına koymadan öpüyor elini çiçekleri verirken ve Bolşoy'a giriyorlar.

İşçilerimiz hızla adapte oluyorlar Moskova'ya.

Aralık 1988